Б.Болдсайхан эмч ходooдныхоо 65 хувийг тайpyyлсан ч бяцхан зүpx нарыг аварсаар байна.

Доктор Б.Болдсайхан эмч хорт хавдар тусан хүнд байдалд орж хагалгаа хийлгэсэн явдал саяхан билээ. Тэрбээр ходоодныхоо 65 хувийг тайруулсан байна. Одоогоороо эмчилгээ нь үргэлжлэн хийгдэж хими эмчилгээ 2 3 жил хийгдэх юм байна . Гэсэн ч тэрбээр өөрийн биеийг үл хайхран Зүрх мартахгүй төслөө үргэлжлүүлэн олон бяцхан зүрхийг амьдралтай болгох гэж Монгол орны өнцөг булан бүрт өөрийн багаар очиж ажиллан явна.

Б.Болдсайхан: Мини бие БНСУ руу явж хагалгаанд орж ирээд нийт 90 гаруй хүүхдэд хагалгаа хийсэн байх шүү. Яг тоолоогүй байна. Хагалгаанд орсон хүүхдүүд бүгд эрүүл болоод гарсан. Тэгэхээр миний буцаж ирсний хэрэг гарсан байгаа биз (инээв). Бид 21 аймаг, 330 суманд үзлэг хийж шаардлагатай бүх хүүхдүүдэд хагалгаа хийхийг зорьж байна.

Та бүхний зорьсон хэрэг бүтэмжтэй юү? -Бид сайн явж байна. Хэнтий, дорнод аймгуудын бүх сумдаар нь орлоо. том хүн, хүүхэд нийлсэн 560 гаруй хүнд үзлэг хийлээ. -Энэ жил бороо хуртай жил байна, зам бартаа ихтэй байв уу? -Жаахан төвөгтэй нь гэвэл энэ жил бороо, цастай шавар ихтэй байна. машин тэрэг шаварт сууж чирүүлээд, түүнээс биш сайн явлаа.

560 гаруй хүнд үзлэг хийсэн гэж байна. Үүнээс яаралтай хагалгаа хийх шаардлагатай хэдэн хүн байна вэ? -130 гаруй хүүхэд, 60, 70 том хүн хагалгаанд орох шаардлагатай юм байна. Яаралтай, бүр долоо хоног ч хойшлуулж болохгүй гэсэн дөрвөн хүүхдийг бид Хэнтий аймгаас аваад Улаанбаатар руу хөдлөх гээд л байж байна. -Та саяхан хүнд хагалгаанд орсон шүү дээ, замдаа ядарч байна уу? -Ядарсан гэж ялархахгүй, гэхдээ ядраагүй гэж худлаа хэлээд ч яах вэ дээ.

-Улаанбаатар хотод ирээд шаардлагатай хүүхдүүддээ мэс засал хийчихээд цаашдаа ямар аймгууд руу явах төлөвлөгөөтэй байгаа вэ? -Өнөөдөр (өчигдөр) оччихвол маргааш хагалгаатай. Эндээс яаралтай авч явж байгаа дөрвөн хүүхдэдээ хагалгаа хийнэ. Түүний маргааш нь дахиад хоёр гурван хүүхдэд хагалгаа хийхээр төлөвлөчихсөн байгаа. Ингээд зургадугаар сарын 29 хүртэл хойшлуулж болохгүй хагалгаанууд байна. Тэгээд зургадугаар сарын 29-нөөс Хөвсгөл явах санаа байна.

Сая бол Хэнтий, Дорнодын бүх сумдыг дуусгасан. Өмнө жил Хөвсгөл явсан ч бүх сумдыг нь дуусгаж чадаагүй. Хөвсгөл аймаг олон сумтай, хүн ам ч ихтэй юм байна. Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумаас Хөвсгөлийн Тариалан, Чандмань-Эрдэнэ, Алаг-Эрдэнэ гээд бүр хойшоогоо оччих санаа байна. Гэхдээ бороо, ус ихтэй учраас машин тэрэг нь очиж болохоор байна уу, үгүй юү. Ингээд 9, 10 хоног яваад ирэх байх. Ер нь Хөвсгөл аймаг руу явах их төвөгтэй, бартаа ихтэй, Ханх руу ирж очиход бараг хоёр гурав хонодог шүү дээ. Ингэж явж ирээд нэлээд хагалгаатай байх болов уу.

Түүний дараа хаашаа явах бол? -Дараа нь говиор явах санаа байна. Өмнө жил Өмнөговь аймгаар нэг явсан юм. Одоо бүх сумдыг нь дуусгах санаатай байна. Гэхдээ манай багийнхан бүгдээрээ ярьж төлөвлөж шийднэ л дээ. Сая бороо, цастай машин шаварт суугаад татаж гаргаад хоёр ч машин эвдрээд, одоо ч гэсэн аймгийн төв дээр нь засаад л байж байна.

Таны сүүлд бичсэн постноос харахад Хэнтий аймгийн Засаг дарга “Энэ жилийн наадмаар бөх, моринд их мөнгө шагнал өгөхийн оронд яаралтай зүрхний хагалгаанд орох хүүхдүүдэд тусална” гэсэн санаачилга гаргасан байна? Тийм. Урьд нь бид ерөөсөө дарга нартай уулзаж байгаагүй. Сая Хэнтий аймгийн Засаг дарга уулзъя гэхээр нь өөрт нь шулуухан л хэлсэн. “Хагалгаанд орох шаардлагатай дөрвөн хүүхэд байна. Аав ээжтэй нь нийлээд арван хоёр хүнийг авч явах машин тэрэг хэрэгтэй байна” гэхэд инээгээд “Тэр асуудалгүй, тусална” гэж хэлээд тусалж байна. Одоо 15 цагаас машиныг нь гаргаад Хэнтий аймгаас “Сонгдо” эмнэлэг рүү хүргэж өгье гэсэн. Өөр газар бол ийм яриа болж байгаагүй.

Энэ хүн залуу Засаг дарга байна, хуучин дарга нараас арай өөр юм. “Наадмынхаа түрүү бөх, моринд олон сая төгрөг өгөхийн оронд “Нутгийн зөвлөл”-тэйгөө ярьж байгаад хүүхдүүддээ тусалъя. Тэгэхгүй бол манай хүүхдүүд Энэтхэг, Солонгос явж хагалгаа хийлгэж байна. Доод тал нь 90 сая, дээд тал нь 200 гаруй сая төгрөг төлөөд ирсэн байна. Манай аймгаас 100 гаруй хүнд хагалгаа хийхэд хэдэн тэрбумын зардал гарна, түүний оронд “Сонгдо” эмнэлэгт хийж байгаа хагалгааны мөнгөн дээр туслах талаар ярилцана” гэж амласан. Анх удаа л ийм зүйл боллоо.

Та саяхан БнСУ руу явж хагалгаанд орсон. Буцаж ирээд нийт хичнээн хүүхдэд хагалгаа хийж эрүүл саруул болгосон бэ? Би БНСУ руу явж хагалгаанд орж ирээд нийт 90 гаруй хүүхдэд хагалгаа хийсэн байх шүү. Яг тоолоогүй байна. Хагалгаанд орсон хүүхдүүд бүгд эрүүл болоод гарсан.

Тэгэхээр миний буцаж ирсний хэрэг гарсан байгаа биз (инээв). Бид 21 аймаг, 330 суманд үзлэг хийж шаардлагатай бүх хүүхдүүдэд хагалгаа хийхийг зорьж байна. Хэдий тэрээр бусдад ийнхүү амьдрал бэлэглэгч хэдий ч өөрөө амьдралаас явахаа дөхсөн. Саяхан хорт хавдар туссан ч алтан гартай эмч нарын буянаар xaгaлгaa нь амжилттай болж ажилдаа эргэн орсон билээ. Б.Болдсайхан эмчийн хувийн амьдрал тэр тусмаа эхнэрийх нь тухай мэдээлэл тун ховор.

Б.Болдсайхан эмчийн гэр гийгүүлэгчийг Д.Энхцэцэг гэдэг бөгөөд 7800 орчим хүнийг ажлын байраар хангаж байгаа М-Си-Эс группийн удирдах зөвлөлийн долоон дэд ерөнхийлөгчийн нэг юм. “Топ мебель”-ийн эзэн гэдгээрээ бизнесийн хүрээнээс анх танигдаж байсан тэрбээр өдгөө үндэсний том группийн улам бүр урагшилж буй үйл ажиллагаанд хувь нэмрээ оруулсаар байгаа ажээ.

Б.Болдсайхан эмчийн тухай үргэлж эерэг сайхан мэдээллүүд хөврөх хэдий ч нэгэнтээ олондоо танигдсан хүн учраас сөрөг мэдээлэл ч тойроод гарахгүй.

Түүнийг “Баян эмэгтэйтэй сууж хоёр дахь амьдралаа эхлүүлсний ачаар эхнэр нь түүнд “Сонгдо” эмнэлгийг нэр дээр нь шилжүүлж өгсөн гэх мэдээллүүд” цацагддаг ч энэ тухай Б.Болдсайхан эмч ийнхүү хариулт өгсөн байдаг юм. “…Би бараг зургаа, долоон жил “MCS”–ийн эмнэлгийн төсөл дээр ажилласан. Эхэндээ их идэвхитэй явсан. Тэгж байтал дэлхийн эдийн засгийн хямрал болоод эднийхэн төслөө түр зогсоосон, би ч хөндийрсөн. Одоо дахин сэргээж байгаа юм билээ.

Бүр хамтрагчаа олчихсон төслөө бэлдэж байгаа гэсэн. Харин Сонгдо бол “MCS”-тэй ямар ч холбоогүй. Хэвлэлд гарсан шиг эмнэлэг бэлгэнд авах гавьяаг тэдний өмнө би байгуулаагүй. Манай гэр бүлийн хүн “MCS”-д ажилладаг нь л шалтгаан болдоггүй юм бол тэд ч надад эмнэлэг авч өгөх өргүй. Эхнэр маань ажилладаг учраас би “MCS”-ийн ихэнх захирлыг танина, найз нөхдийн холбоотой” хэмээжээ.

Д.Болдсайхан: “УГ НЬ БОЛ МӨРӨӨРӨӨ Л ЯВМААР БАЙНА…”

-Хорвоод ирэхдээ хүн хоёр зүйлийг сонгодоггүй. Эцэг эхээ, эх орноо. Та анх Бундангийн Болдсайхан болж иржээ. Үнэхээр азтай юм. Дараа нь эмч Болдсайхан, зүрхний Болдсайхан, нийтлэлч Болдсайхан гээд олон алдраар овоглолоо. Одоо харин яг алин дээр нь зогсч байгаа бол?

-Би бол өөрийгөө Болдсайхан эмч л гэж боддог. Цөөхөн мэргэжил бол мэргэжил биш, амьдралын хэлбэр байдаг. Түүгээр бүр амьдрах ёстой болдог гэсэн үг. Би өөрийгөө эмч хүн л гэж боддог. Аавын нэр нэг талаар надад сайхан л даа. Яагаад гэвэл, миний аав Монголд зүрхний мэc 3acлыг бий болгосон, Монголын домог болсон эмч хүн. Ийм хүний хүү болж заяасан би азтай байх. Гэхдээ нөгөө талаар аавын амьдрал бол аавын л амьдрал. Аавын нэр бол аавын л нэр. Би өөрийнхөө амьдралаар л амьдрах ёстой.

-Хамгийн сүүлд мэс 3acлын ширээний ард хэзээ зогссон бэ. Зогссон гэдэг үг хүндэтгэлгүй санагдвал уучлаарай?

-Он гарснаас хойш ажлаасаа чөлөө авсан. Дүү маань өвдөөд, бас нэг хувийн ажил гараад. Тэгэхээр хамгийн сүүлд орсон хагалгаа 12 сард л байх даа.

-Сэтгүүлч хүн байнга бичихгүй болохоор нэг л удаашраад, төсөөрчихдөг. Mэс 3acлынэмч яадаг бол?

-Тийм юм байна. Гэхдээ яах вэ, 20 жил хийчихсэн. Сэтгэлээрээ бол насаараа амьдарчихсан тэр мэргэжлээсээ нэг их айхтар хөндийрөөд шалихгүй л дээ. Хоёрдугаарт, ямар ч мэргэжил тийм байдаг байх. Сэтгүүлчид ялангуяа тийм байдаг байх. Эмч нар бол бас хоёр гурван янз байдаг. Энэ мэргэжлийг олоод авчихсан хүн байдаг. Олоод, тэр байтугай сайн боловсролыг нь авчихсан хүн байдаг.

Бас байгалиасаа мэдрэмжтэй хүн байдаг. Хүн орж ирж байхад л гарын арьсны өнгө, нүүрний байдал зэргийг хараад далд ухамсрынх нь төвшинд оношилгоо явагдаж байдаг тийм мэдрэмжтэй хүмүүс байдаг. Аав тийм эмч байсан. Рагчаа багш, Ичинхорлоо багш тийм хүн байсан. Тэр хүний гар хүрч байхад л тэр хүн дээр бараг MRI шиг оношилгоо явагдаж байдаг тийм гайхалтай эмч нар байдаг. Ичинхорлоо багш, аав хоёрыг бол би яг тийм оношилгоотой эмч нар гэж боддог.

-Харин та?

-Тийм түвшинд хүрэхгүй юм гэхэд харьцангуй мэдрэмжтэй гэж өөрийгөө үздэг. Төрмөл юм нэг их алга болчихгүй байлгүй. Түр л чөлөө авчихаад явж байгаа шүү дээ.

–Харъяалдаг эмнэлэг тань гуравдугаар эмнэлэг билүү?

-Тийм ээ, нэгдсэн гурвын зүрхний мэс 3acлын тасаг. Хүүхэд байхаас л энэ газрын орчинд дасч дээ. Намайг тавтай байхад л аав тэнд ажилд орж байсан. Таван настайдаа би аавыгаа дагаад л хөтлөлцөөд хаалгаар нь орж байсан. Тэгж ороход өмнөөс угтсан орчин, үнэртсэн үнэрт нь хүн архинд, тамхинд орно гэдэг шиг л орчихсон. Хамгийн ариун нандин газар, хамгийн сайхан орчин, үнэр тэр л байх гэж бодогддог юм.

-Ямар ч өөр сонголт хайх нөхцөлгүй ийм орчинд амьдарч явсаар мэргэжлээ сонгох болчихсон уу, эсвэл үнэхээр эмч байхаар заяасан хүн гэж өөрийгөө боддог уу?

-Би уг нь өөр орчинд юм уу, өөр гэр бүлд төрж өссөн бол эмч болъё гэж нэг их бодохгүй байсан байх. Яагаад гэвэл би харьцангуй их эргэлздэг хүн. Энэ маань зарим тохиолдолд тийм сайн чанар биш л дээ. Би маш их эргэлзэж, их олон боддог. Хэн нэгэн хүний зүрхийг зогсоогоод, зүрхийг нь нээгээд доторхийг нь 3acaaд буцааж сэргээнэ гэдэг бол өөртөө асар их итгэлтэй, дээр нь нөгөө хүндээ асар их итгэл өгч чаддаг байх тийм чадвартай хүний хийх ажил. Тийм байхыг маш их хичээдэг ч гэсэн дотроо бол би маш их эргэлздэг.

Тийм болохоор магадгүй өөр орчинд өссөн бол энэ мэргэжлийг сонгохгүй байсан байх. Гэтэл аав эмч. Ээж эмч. Миний дүү ч эмч. Бүх найз нөхөд нь манайд ирдэг очдог. Бүх орчин тийм л байсан болохоор би тэр үед амьдралаа огт өөрөөр төсөөлж чадахгүй байсан. Хүмүүст аятайхан буухгүй л байх. Тэр бүү хэл өөр ажил мэргэжил утгагүй ч юм шиг санагдаж байсан учраас энэ замаар л явсан. Би нэгдүгээр сур¬гуулийн тооны ангийг төгссөн л дөө. Дунд сургуулиа төгсөх тэр жил тооны улсын олимпиадад түрүүлж байлаа. Өөрөөр явж болох л байсан. Гэвч энэ мэргэжил рүү яваад орчихсон юм даа.

-Шинжлэх ухааныхаа үүднээс бүх боловсролыг эзэмшсэн атлаа авъяасгүй эмч нар байдаг гэх гээд байна аа даа?

-Авъяас ч гэж хэлээгүй л дээ. Төрмөл мэдрэмж байх ёстой.

-Оношилгоо гэдэг чинь шинжлэх ухаан биз дээ?

-Аль аль нь. Ер нь анагаах, хүн эмчлэх гэдэг бол ерөөсөө дан шинжлэх ухаан биш шүү дээ. Шинжлэх ухааны боловсрол байна. Түүн дээр мэдрэмж, зөн билэг байна. Дээр нь маш хүчтэй итгэл үнэмшил байх ёстой. Тэрийг өвчтөндөө төрүүлэх ёстой. Өвчтөний хоёр талд юу байдаг вэ. Нэг талд нь эмч, харин нөгөө талд нь үхэл байна. Тэгэхэд өвчтөний сонголтоос л бараг тэр хүн хаашаа явах шалтгаална. Үнэхээр эмчдээ итгээд наашаа сонгосон л бол наашаа явна. Тэгэхээр өвчтөндөө бас ийм хүчтэй нөлөөтэй байх ёстой.

Тэгэхээр дан шинжлэх ухаан гэж хэлэхэд хэцүү. Би тооны ангид сурч байсан. Тооны ангийг төгсч байсан. Тэр бол өөр хэрэг. Цаасан дээр хийнэ. Компьютер дээр хийнэ. Тархиндаа хийнэ. Цэвэр шинжлэх ухаан, тооцоо. Анагаах бол үүнээс тэс өөр. Аав минь дээр үед ярилцлагад орохдоо хариулж байсан хариулт бий л дээ. Сайн эмч болохын тулд юу юу байх хэрэгтэй вэ гэсэн асуултад нэгдүгээрт, мэдрэмж гэж хариулсан байдаг. Хүүхэд байхад юу хэлж байгааг нь сайн ойлгодоггүй л байж.

-Хоёрдугаарт нь юу хэлсэн бол?

Хоёрдугаарт нь, маш сайн боловсрол, оюуны онцгой чадавхитай байх ёстой. Гуравдугаарт нь, сэтгэл зүрх байх ёстой гэж аав хэлдэг байсан. Нэгдүгээрт мэдрэмж гэж хэлэхэд нь ойлгодоггүй байсан. Сүүлд 40 хүрч байж л ойлгох шив дээ.

-Анагаах ухаанд удам ямар хамаатай юм бэ гэвэл та ямар хариулт өгөх бол. Яагаад гэвэл та гэхэд Монголын анагаах ухаанд заяасан том үзэгдлийн нэг Бундангийн хүү. Төрийн соёрхолт Нямхүүгийн хүү гэхэд дурангийн Даваадорж эмч байх жишээтэй. Удам хамаатай ч юм шиг?

Нэг талаас мэдээж орчин байгаа. Хоёрдугаарт, анагаах ухааны сургалт гэдэг бол хуучин шавиас шавьд уламжлагдаж явдаг байсан. Одоо ч тийм байх ёстой. Багшаас шавьд явах ёстой.

-Та шавьтай юу?

Байгаа. Би анагаахын багшаар долоон жил ажилласан. Тэгэхэд хичээл зааж байсан хэдэн зуун хүүхдийг бүгдийг нь миний шавь гэж хэлэхгүй. Гэхдээ намайг өөрийн эрхгүй багш аа гээд явдаг хэдэн хүүхэд байгаа. Хүүхэд ч юу байхав. Зарим нь том болчихсон л доо.

-Нэртэй эмч нарыг харж байхад дандаа өөрийнхөө мэргэжил дээр суурилсан хувийн бизнестэй байдаг. Та ч гэсэн хувьдаа эмнэлэг байгуулж болох байсан. Яагаад энэ рүү ороогүй вэ?

-Зүрхний мэс 3acал дээр бол хувийн эмэнэлэг хийхэд маш хэцүү шүү дээ. Наад тал нь 10 орчим сая долларын хөрөнгө оруулалттай эмнэлэг байх ёстой. Хоёрдугаарт, маш том баг байх ёстой. Багийг бол би босгож болно. Тэр хөрөнгө босгох нь асар хэцүү. Шүдний эмнэлэг юм уу, эмэгтэйчүүдийн эмнэлэг бол харьцангуй гайгүй шүү дээ. Хоёр өрөө 10 мянган долларын хөрөнгө оруулалт байхад л болчихно.

Энэ хоёр ойлголт бол асар өөр л дөө. Зүрхний мэс 3acлыг бол ерөнхийдөө түвшнийх нь хувьд цeмийн физик, сонгодог урлаг, биотехнологийн хамгийн сүүлд хүчтэй хөгжиж байгаа тэр салбаруудтай зүйрлэж болохоор тийм шинжлэх ухаан. Бид яахав дээ дасчихсан болохоор тоохгүй байгаа юм. 70 жилийн өмнө бол хүний зүрхийг хоёр цаг зогсоогоод, хүний зүрхийг буцааж шинээр эвлүүлээд сэргээнэ гэдэг бол үлгэр домгийн л юм байсан. Өөр зүйрлэж болохоор салбар бол сансрын нислэг юм даа.

Монгол орон өөрөө эртний хүчтэй элит угсаатай орон болохоор л Монголд саяын хэлсэн сансрын шинжлэх ухаан, цөмийн физикийн, генетикийн шинжлэх ухаан, сонгодог урлаг, зүрхний мэс засал байгаа юм. Дэлхий дээр яг манайтай ойролцоо түвшний хүн амтай, ойролцоо түвшний нийгэм, эдийн засгийн хөгжилтэй нэг ч улс оронд ийм юм байхгүй. Тэр битгий хэл манайтай ойртох ч тийм орон байхгүй.

-Тэр хаалттай с о ц и а л и с т нийгэмд ажиллаж байсан Бундан эмч зүрхний мэс 3acлыг тодорхой түвшинд аваачсан. Мэдээж та бол шинэ зууны, шинэ технологийн хүн. Та аавынхаа хүрсэн тэр рекордыг эвдэж чадсан уу. Өөрийнхөө хүрсэн цэгийн талаар ганц, хоёр мэс заслын жишээ хэлж болох уу?

Жишээ бол хэлэхгүй. Энэ бол миний олон жилийн туршид баримталж амьдарсан зарчим. Ямар ч хувь eвчтөний жишээ хэлэхгүй. Яагаад гэвэл тэр хувь өвчтөний өвчин зовлон, эдгэрсэн түүх бол ямар нэгэн том загас барьсан юм уу, гурван метр том чоно aгнacaнтай адилхан амны 3yгaa болж, бусдад сонин болгож байдаг зүйл ерөөсөө биш.

Уучлаарай? Саяын асуултад чинь хариулахад нэгдүгээрт xэцvv байсан. Яагаад гэвэл 1989 он гээд аав өнгөрсөн. Аавын хүргэсэн, хамт олноороо зүтгэж байж хүргэсэн тэр зүрхний мэс 3acлын түвшин бол яг тухайн үеийн дэлхийн түвшинд тулчихсан шахуу байсан. Ялангуяа хувь хүний ур чадвараар. Хувь хүнийх нь ур чадвараар магадгүй надад аавыг давна гэсэн ойлголт хэзээ ч байхгүй байх. Би ойрын 50, 100 жилийн түүхэнд тийм зүрхний мэс 3acлын эмч гарч ирэх эсэхийг сайн мэдэхгүй байна.

Тэгэхээр энэ талаар ярих юм бол маш нарийн юм болно. Гэхдээ надад мэргэжилтний хувьд өөртөө бахархаж явдаг юм байлгүй яахав. Нэгдүгээрт, би аавын зүрхний мэс засал дээр нэвтрүүлээд хүргэчихсэн байсан тэр технологийг өөрчилсөн. Тэр үед 5-6 цаг хийдэг байсан хагалгааг хоёр цаг болгосон. Өвчтөн нь хагалгааны дараа шөнө сэрдэг байсныг нь ерөөсөө үдээс хойшдоо сэргэдэг болгосон.

Их хялбарчилж амархан болгож өөрчилсөн. Тэгснээрээ ур чадварын хувьд айхтар их хуулаагүй ч гэсэн үр дүнгийн хувьд дутахааргүй өөрчлөлтүүдийг нэлээн хэдэн хагалгаан дээр хийсэн. Хоёрдугаарт, дэлхийн олон оронд ажиллаж үзлээ. Сайндаа ч биш, ерээд оны хүнд амьдралыг хувь хүнийхээ хувьд туулж гарахын тулд мөнгө хэрэгтэй байлаа. Мөнгө хөөгөөд жилдээ нэг, хоёр удаа, дээд тал нь зургаан сарын хугацаагаар олон оронд ажиллаж үзсэн.

Япон, Герман, Солонгос, Сингапур, Оросын гээд дэлхийн нэг номерын биш юм аа гэхэд дэлхийд дээгүүр жагсдаг, тухайн орных нь нэг номерын мэс засалчидтай хамтарч ажиллаж үзсэн. Зүрх суулгах хагалгаанд хүртэл орж байсан. Роботоор зүрхний хагалгаа хийж үзэж байлаа. Үүнийхээ хэрээр өөрийгөө задалж, хөгжүүлсэн. Гэхдээ эх орондоо харамсалтай нь эзэмшсэн чадвараа бүрэн дүүрэн гаргаж чадахгүй байгаа нь гунигтай юм даа.

-Том даргын ч юм уу, том эмч нарын хүүхдүүд мэдээж ардын хүүхдүүдээс арай л өөр замаар замнадаг байх. Гэхдээ таныг хөдөө хөхөрч, гадаа гандаж явсан эмч гэж нэгэнтэй нийтлэлдээ омог төгөлдөр хэлснийг уншаад гайхаж байсан. Яагаад хөдөө явсан юм бэ. Явахгүй байх боломж байсан биз дээ?

-Явахгүй байх боломж байтугай явахгүй байх ёстой байсан юм. Би Анагаахын дээд сургуулийг Сүхбаатарын цалинтай төгсчихөөд шууд сургуульдаа багшаар хуваарилагдаж байсан. Одоо бол инээдтэй сонсогдох байх л даа. Тэр үед бид романтик байсан. Би тэгэхэд юу гэж хэлээд хөдөө нөхдөө уриалаад явж байсан гэж санана. Дэлхийн хоёрдугаар д.a.й.н.ы үед aтaкaнд орохын өмнө хүмүүсээ koммyниcт намдаа элсүүлдэг байсан юм. Яг aтaкaны өмнө koммyниcт намдаа элссэн хүн хамгийн түрүүнд босч дaйpax ёстой.

Өөдөөс нь хэдэн мянган цэpгийн бyyны oвoo шaгaйж байгаа учраас хамгийн түрүүнд боссон хүн хамгийн түрүүнд л бyyдyyлж vxнэ биз дээ. Яг тэр жишээг хэлж байгаад “Бид хөдөө ажиллах ёстой. Хөдөө хөдөөдөө говийн эмчгүй суманд ажиллах ёстой” гээд дөрвөн найзтайгаа хамт хөдөөг зорьж байлаа. Говь-Алтай аймгийн Төгрөг суманд хагас жил ажилласан. Миний төрсөн сум юм. Тэгээд Дорноговьд ажилласан. Завханы Тэлмэнд ажилласан. Дашрамд нь би нэг зүйлийг хэлмээр байна.

Гуравдугаар эмнэлгийн зүрхний мэc 3acaл ч гэдэг юм уу, Америкийн Мио kлиниkийн зүрхний мэc 3acaл гэхээр анагаахын оргил юм шиг санагдаж байгаа. Гэхдээ нөгөө оргил нь бол сумын эмчийн ажил. Миний хамгийн хүндэтгэдэг, хамгийн aйдaг, хамгийн их ур чадвар шаарддаг, хамгийн хэцүү ажил бол сумын эмчийн ажил.

Тэр сумын 2000, эсвэл 4000 хүний бүх л өвчнийг…сэтгэл мэдpэлийнхээс авахуулаад xaмyy хүртэл, тэгээд л зүрх, xaвдap бүгдийг нь тэр ганц эмч ардаа ямар ч том эмнэлэг, багшгүйгээр аваад явна гэдэг бол aймшигтай хүнд хөдөлмөр. Тэгэхээр энэ бол аягүй том оргил ажил. Тэндээс ажил хөдөлмөрийн гараагаа эхэлж, өөртөө итгэх итгэлийг суулгаж авч байснаараа би бахархдаг.

-Аргагүй юм аа. Зарим нэг сайдын өмнөөс yypлaн босч ирээд хэлэх үгээ хэлчихээр хэмжээний хувийн бахархал тань байхаас яахав?

-Байна аа. Хөдөө сумын эмч байхдаа ocгoж байсан, хөлөө xeлдeeж байсан. Өвлийн хүйтэнд дөч гаруй хоногоор ханиаданд нэpвvvлж, тав зургаан амьсгалын аппарат тавьчихаад хүүхдүүдээ холбочихоод хэдэн арван хоногоор нойргүй зогсч байсан гээд яривал уртын урт түүх бий. Сум дундын эмнэлгийн эмч шүү дээ. Цалингаараа apxи аваад орос цэpгийн анги дээр очиж наймаа хийгээд амьсгалын аппаратууд авчраад тавьчихсан гэж байгаа. Одоо ч бодохгүй л дээ. Хөгширсөн хойноо бодох байх л даа. Би залуу байхдаа мөн ч мундаг залуу байж дээ гэж.

-Эрүүл мэндийн сайд гэж нөхөр ирчихээд эмч нарын талаар хайнга үг yнaгаад байхаар yypлaхаас аргагүй омогшил байна л даа. Үнэхээр бахархалтай санагдаж байна?

-Xaйнгa үг биш байхгүй юу. Xaйнгa үг дуугарсан бол эмч нар юу ч хэлэхгүй. Эмч нар хамгийн хүлцэнгүй шүү дээ. Л.Гүндалайг сайд байхад эмч нар бүтэн жил хагас сайн өдөр ямар ч цалингүй, хөдөлмөрийн xyyль зepчeeд субботник хийсэн. Нэг ч эмч юу ч хэлээгүй. Тийм учраас зүгээр нэг хайнга үг байсан бол эмч нар мөн л юу ч хэлэхгүй өнгөрөөх байсан гэдгийг л хэлэхийг хүсч байна. Биднийг тэр үнэхээр тэBчишгvй их дopoмжилcoн шүү дээ. Зөвхөн өнөө үеийн бид нарыг биш.

70 жилийн сэхээтнүүдийн босгож ирсэн Монголын анагаах ухааныг, ард түмний тэгж их хүндэтгэж ирсэн үнэлэмжийг тэр чигээр нь шaBxайд xyтгacaн. Цагаан халаадтай aлyypчид, м.a.ф.ийн гишүүд, чихрийн наборын төлөө яахаас ч буцахгүй амьтад гээд л… юу юу гэв ээ. Мэдэхгүй өөр улс оронд ийм зүйл тохиолдсон гэдэгт би эргэлзэж байна. Эрүүл мэндийн сайд нь өөрийнхөө салбарыг тэгж нэг биш удаа бүр өдөр болгон гарч ирж хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр дopoмжилж, гyтaaж байдаг тийм тохиолдол байхгүй байх аа. Би үнэхээр тэвчээгүй.

Тэвчээр бүр алдарсан. Эмч нарынхаа өмнөөс өөрийн эрхгүй үзэг шvvpч таны хэлээд байгаа тэр зүйлийг бичсэн.

-Уypaa гараагүй байхад бичсэн нийтлэл байсан.

-Уypaa гараагүй байхад аа…

-Тийм ээ. Уг нь yypaa гарахаар бичих ёстой гэсэн нэг ойлголт сэтгүүл зүйд байдаг юм?

-Үнэн үнэн. Нэг амьсгаагаар сууж байгаад биччихсэн. Би ямар сэтгүүлч хүн биш. Хэдэн орой дараалан эмч нар луу тэгж дaйpлaa. Бүр тэcэxээ байсан. Яг өмнөх орой нь тэгж aлyypчнaapаа дуудуулсан. Маргааш нь хүнд xaгaлгaaтай ч байсан.

Орой ирээд телевиз харж байтал ахиад л эхэлсэн. Тэгээд л нэг амьсгаагаар бичээд сонинд аваачиж өгсөн. Буруу зөвийг нь мэдэхгүй юм. Нэг юм гэхдээ энд байгаа шүү. Энэ хүнийг сайд байгаад буучихсан хойно нь ч юм уу, зүгээр энгийн явж байхад нь би тэр үгсийг хэлээгүй юм шүү. Манай салбарын сайд байхад нь “Чи….” гэж байгаад хэлсэн үг юм шүү.

-Их тийм сэтгэл хөдлөлтэй, амьд, үнэн баримт олонтой, хоёр баатрыг харьцуулахад босч ирсэн асуудал тодорхой харагдсан нийтлэл байсан л даа. Үүгээр дамжуулж таны хэвлэл мэдээллийн орон зайд нэвтэрч эхэлсэн талаар асуух гээд байна л даа?

-Яг эхэлсэн түүх нь бол Гүндалай биш л дээ. Зарим хүн ч yyр нь хүрэх байх, Баабараар эхэлсэн юм. Магадгүй энэ талаар сонгуулийн өмнө ярих буруу ч байх. Гэхдээ үнэн нь тэр. Би Баабарыг их хүндэтгэж явдаг. Манай эрин үеийн нэг суутан гэж боддог. Шүтэж явдаг. Гэхдээ мyxар cоxор шүтлэг биш. Тийм ч учраас анх Баабарын нийтлэлийн эсрэг юм бичсэн. Яагаад гэвэл нэг хэсэг мань хүн жаахан хэмжээгээ алдсан. Өөр ч хүн бичдэггүй байсан болохоор бид эмзэг хүлээж авсан байх.

Монголчуудын гарал үүсэл гээд “Өдрийн сонин” дээр гурван ч дугаар дамнаж гарсан. Маш том нийтлэл. 2001 он шүү дээ. Бас нэг Японы сэтгүүлд гарсан нийтлэл, Нүүдэл суудал энэ гурвыг нь нийлүүлж үзэж байгаад нэг жижигхэн өгүүлэл бичсэн. Мань хүн тэдгээр нийтлэлүүдээрээ монгол хүн бараг хүлээж авахын аргагүй дopoмжилcoн, монголчууд хэлний хувьд, угсаатны хувьд бараг хятад гаралтай, бараг эрлийзжээд устах ёстой, монголчуудад бараг ирээдүй байхгүй гэсэн санааг тулгаж байсан. Бас л тэBчээpгүйдээ би бичсэн л дээ.

-Тэр нийтлэлийг тань хэр хүлээж авсан бол?

-Хүмүүс нэг их анзаараагүй байх аа. Өөрөө бол эмзэглэсэн л байх. Дараа нь ямар ч номондоо оруулаагүй байна лээ. Тэрний дараа Монгол Улсад анх газрын xyyль гарсан. Тэнд хоёр гурван айхтар заалт байсан. Газрын xyyль тэр анхны төслөөрөө батлагдчихсан бол өдийд “Оюу толгой” зэрэг бүх газрыг “Айвенхоу майнз” эзэмшээд л байх байсан. Гаднын компаниуд, тухайлбал “Бороо гоулд”-ынх гэхэд бараг эзэмшил нь өмч нь шахуу болох байсан. Үүнээс болоод хоёр нийтлэл бичсэн.

Сүүлд нь таван сард өлсгөлөн зарласан. Тэрийг ч хүмүүс мэдэхгүй. Яагаад гэвэл, би зарлаагүй өлсчихсөн юм. Нэг өдөр өлсөөд, хоёр дахь өдөр нь Ерөнхий сайд Н.Энхбаяр хүлээж авсан. Тэгэхэд харин би их гайхсан. Тэр хүнийг Ерөнхий сайд байхад нь ч, сүүлд ч шvvмжлэлтэй юм бичиж л байсан. Би бол одоо ч гэсэн их хүндэтгэдэг. Чадалтай, хүчтэй хүн. Ганц эмч өлсгөлөн зарлаа л биз. Хэнд ч зарлаагүй.

Хэн ч мэдэхгүй. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлгүй. Тэгэхэд хүлээж аваад л тэр гурван заалтыг бүгдийг нь өөрчилсөн. Намын бүлгийн хурал дээрээ хүртэл хүчээр тyлгaж байгаад, чуулган дээр тулгаж байгаад өөрчилсөн. Тэр хүнийг Монголын бас л ухаантай, хүчтэй хүний нэг гэж бодож явдаг. Энэ бол миний магадгүй амьдралдаа хийсэн хамгийн том ажлын маань нэг байх гэж боддог. Дашрамд нь л хэлж байгаа юм шүү. Хүмүүс үүнийг мэддэг ч үгүй юм.

-Нийтлэл бичиж байгаа энэ үе тань ямар зорилготой, хаашаа чиглэсэн, өөрт тань юу олж ирдэг зүйл юм бэ?

-Үнэнийг хэлэхэд надад юу ч олж ирдэггүй. Хамгийн багаар бодоход бичлэгийн шагнал ч үгүй ажил. Хамгийн томоор ярих юм бол зарим тохиолдолд бүр aмь нac, гэр бүлд хүртэл 3aнaлxийлcэн юм гарсан. Гэхдээ тийм нэлээн бодитой 3aнaлxийлэл ирсэн. Зарим тохиолдолд би огт танихгүй хүмүүсийг дaйснaa болгодог. Гэхдээ олон хүн бас бодлыг минь хуваалцдаг.

-Өөрийнхөө бичсэн нийтлэлээс ядаж сэтгэлийн таашаал авна биз дээ. Яагад юу ч авдаггүй гэж?

-Яг үнэнийг хэлэхэд би тэвчээргүйдээ л бичдэг юм.

-Зорилго гэж нэг хатуу ойлголт байгаа биз дээ?

-Би хүмүүстэй бодлоо л хуваалцахыг хүсдэг. Өөр зорилго байхгүй. Миний нэг хувийн зарчим байдаг юм. Уг нь жинхэнэ зүйр үг нь “Coxpын газар coxop, дoгoлoнгийн газар дoгoлoн яв” гэдэг юм. Би үүнийг монгол зүйр цэцэн үг биш байх гэж боддог юм. Күнзийн сургаалаас орчуулсан орчуулга, орж ирсэн юм байх гэж боддог. Би эсрэгээр нь coxpын газар нүдтэй, дoгoлoнгийн газар хөлтэй явах юмсан гэж бодож явдаг юм. Яг өнөөдөр гэхэд манай нийгэм заримдаа яг нүдэн дээр тулчихсан юмыг олж харахгүй, coxop юм шиг явж байна. Одоо жишээлбэл төрд байгаа хамгийн том хоёр нам бол xyлгaйчдын opoгнoх орон болсон.

-Яагаад?

-Шvvxээр я.л.т.а.й нь тогтоогдоод, Монголын шvvx цaгдaa гэмт xэpгийг нь баталчихаад байхад хүртэл тэр хүний өмнө хоёр сонголт гарч ирдэг болсон. Нэг бол шopoндoo орох уу, эсвэл төр барьж байгаа намд орох уу гэсэн. Жирийн иргэнд бол ийм сонголт байхгүй шүү дээ. Жишээлбэл, Гүндалайгийн намд орсныг яагаад бид ярих ёстой юм. Хувь хүн намд орно уу, байна уу, ямар хамаа байна.

Тэр байтугай намын дарга байж байгаад 19 мянган гишүүнээ хаяад орно уу яана, тийм г.y.т.a.м.ш.и.г.тай ш.и.в.ш.и.г хийж байна уу, тэр сонин биш. Ардчилсан нам ч гэсэн ийм нөхрийг авч байна уу яаж байна гэдэг нь сонин биш. Хамгийн хачирхалтай нь цaгдaaгийн байгууллага, пpokypopын газар олон удаагийн давтан хүнд н.о.ц.т.о.й г.э.м.т xэpэг хийчихсэнийг нь батлаад байхад тэрийг бид анхаарахгүй байна. Тэр хүний намд гүйж очиж орж байгааг л хараад байдаг сонин байхгүй юу. Энэ болж байгаа юмыг бичих л хэрэгтэй. Гэхдээ бичнэ гэхээр одоо хэцүү юм даа.

-Яагаад хэцүү гэж?

-Монголчууд чинь хүнийг уруудаж байхад нь тvлxэx дургүй гэдэг нэг сонин үзэлтэй шүү дээ. Уг нь олон хүнтэй, өөр үндэстнүүд бол хүн зyycaн нохойг 3oдoж байх ёстой гэдэг байхгүй юу. Яагаад гэвэл, тэр нохойг ч, бусад нохойг ч ахиж хүн 3yyлгaхгүйн тулд 3oдoж байх ёстой гэнэ. Гэтэл манайхан өөрөөр хардаг. Улам өөгшүүлдэг. Хүн цөөтэй, хүний мөрөөсөл болсон ард түмний үзэл л байх.

Энэ асуудал бараг жижиг санагдаж байгаа байх. Уг нь жижиг биш байгаа юм. Яагаад гэвэл, Монголын төр өөрөө xyлгaйчдын оромж болж байна. Доор нь ард түмэн тэс өөр xyyлиap амьдрах ёстой гэсэн a.й.м.ш.и.г.т.а.й э.м.г.э.н.э.лийг төр өөрөө xyyльчилж байгаа болохоор юу хэлэх вэ. Өөрсдөө бол Хадгаламж банкны 14 тэрбумыг цeлмeчиxceн ч бай, Халдвартын эмнэлгийн 600 сая төгрөгийг xycчиxcан ч бай, ер нь хамаагүй л юм болох гээд байна л даа.

Бас тэвчмээргүй өөр жишээг хэлэхэд дэлхий дээр одоо Куба, Хойд Солонгос хоёр coциалиcт хэвээрээ. Тэрний хойноос хамгийн хурдтай яваа хоёр орон бол ямар ч ёжлoлгүйгээр Венесуэл, Монгол хоёр л байна. Манай хоёр улс л адилхан төрийн өмчид хамаг юмыг захируулж байна. Бензиний үнээс авахуулаад байр, хоол ундны үнээ төр зохицуулах гэж оролдож байна. Ийм ийм xapaмcaлтай асуудлуудаас болоод л бичмээр санагддаг юм. Буруу ч юм уу, зөв ч юм уу. Coxoр байхгүй гэж л т.э.м.ц.э.ж байгаагийн маань нэг хэлбэр юм даа. Жишээлбэл, Ашигт малтмалын xyyлийг сая хаврын чуулган эхлэхээс долоо хоногийн өмнө ээлжит бус чуулган зарлаж хуралдуулж батлах гэж оролдох ямар шалтгаан байх вэ.

Xyyлиндaa ч биш, тэр нүүрсэндээ ч биш ганцхан шалтгаан бий. Ерөнхий сайдын айлчлалын өмнө л амжуулах гэсэн. Энэ айлчлалын өмнө юу юу амжуулах гэж байсныг нь бид олж харахгүй байна. Яагаад тэгж бачимдаад байгааг нь олж хараагүй л байна. Тэгэхээр сэтгүүлчид ч бай, иргэд ч бай xapдax эрхтэй. Xapдyyлxхгүй нөгөө хүн маань сайн юм хийгээд байвал маш сайн байна. С.Баяр бол ухаантай, чадалтай, асар хүчтэй лидер гарч ирлээ.

Сайн байна. Гэхдээ ямар нэгэн юмны бapьцaaнд “Эрдэнэт”-ийг, “Таван толгой”-г, “Асгат”-ыг, өөр юугаа ч байдаг юм Монгол Улсад үйлчилж байгаа xyyль, зах зээлийн үндсэн зарчмуудаасаа гадуур наймаалцчих вий л гэж айж байгаа байхгүй юу. Энийг бол бид заавал yxaж тeнxeж, олж харж, xapдaж л байх хэрэгтэй. Сэтгүүлчид та нар харддаг шүү дээ. Н.Энхбаярыг явахад юугаа наймаалцчих нь вэ гээд xapдaaд л байдаг. Эсвэл яасан, С.Баяр шинэ хүн болохоор шинэ дээр нь соохолзоно гэгчээр одоохондоо магтацгааж байгаа юм уу.

-Гэхдээ нэг нөхөр очоод бүх л бүтэн улс орны хамаг юмыг наймаалцчихаж байдаг хөг өнгөрсөн шүү дээ. Нөгөө Ю.Цэдэнбал Давст уулыг Орост бэлэглэчихлээ гэдэг шиг үеийн Монгол биш болсон. Тэгэхээр тэр xapдaлт заримдаа жаахан ихдээд байх шиг?

-Тийм боломж байхгүй гэж одоо юу гэж байгаа юм бэ. Асгатын тухай огт юм яригдаагүй байхад л Н.Энхбаяр очоод сайн дураараа өгөх гэж байсан шүү дээ. Ямар ч тендергүйгээр, оросуудыг бараг өөрсдийг нь цoчтoл өгөх гэж байсан ш дээ. Нөгөө биднийг мyyлаад байдаг Жагаа маань харин авч үлдсэн байх шүү.

-”Буян”-гийн Жагаа юу?

-Тийм. Оросуудтай бид ямар тохироо хийж байгаа юм. Тэр болгоныг нь xянaж л байх ёстой. Тэр байтугай шууд нэг хүн өгч болохгүй юм аа гэхэд намаараа дaйpyyлaaд, Их хурал, Засгийн газраар дамжуулаад хийх гэж байгаа үйлдлүүд байна шүү дээ. Асгат дээр тэгээ биз дээ. Асгат дээр зүгээр тендер зарлаад л оросууд я.л.a.aд орчихож болно ш дээ. Заавал яагаад оросуудад xvчээр май гээд өгөх гээд байгаа юм. Оросууд нь авахгүй гэвэл УИХ яах юм болж байна тэгвэл. Тэгэхээр xapдax хэрэгтэй. Би эрхгүй байж болно л доо.

-Тэр үнэн байх. Б.Болдсайхан эмч улс төрд орно гэсэн мессеж удаан явлаа. Сонголтоо хийсэн үү? Хийж байгаа. ИЗН-д элсэх шийдвэр гаргасан. Сонголт хийхэд хэцүү байсан. Яг бодитой хоёр том хүчин байна. МАХН, АН хоёр. Гэтэл Хувьсгалт намд бол би яагаад ч орохгүй байх.

-Авах ч үгүй байлгүй дээ. “Битгий горьд, пост МАХН” гэсэн хүнийг юу л бол. Энэ наргиа шүү? Тоох ч үгүй байх. Авахгүй л дээ. АН бас тийм. Тэгээд ИЗН-аас өөр эрүүл сонголт алга даа.

-Багаар бодоход ойрын 20 жил лав төр барихгүй нялх xvчнийг сонгож. Битгий гомдоорой. Улстөрч биш хүний романтик сонголт байна?

-Нэг талаас тийм байх. Гэхдээ яахав ээ, эмч хүн юм болохоор эрүүл саруул организм руу л орох юм байна шүү дээ.

-Гоё хариулт байна? Cэтгэл мэдpэлийн өвчтэй, apxаг xaвдaртай тийм организм руу орох хүсэл алга. Ирэх 20 жил лав ИЗН төр барихгүй гэдэгт итгэхгүй байна. Ард түмэн маш хурдан өөрчлөгдөж байгаа.Болдсайхан эмч… энэ цагийн нэгэн хүчирхэг бие хүн. Түүний тухай жинхэнэдээ юу ч мэдэхгүй хүмүүс жигтэйхэн дүгнэж cvpжигнэж байхыг бишгүй харсан.

Гэхдээ түүн шиг хүн энэ жижигхэн Монголдоо алхаж, зэгстэй толгод, элсэн дундахь газрын нүд шиг бяцхан нуур, аян зам, зураач Соосай, Дүйнхоржавыг шүтэж, сумын эмчид мэхийж, сайд дарга нарыг yypcaн харааж, нанчилдаж яваад яагаад ч юм хайр хүрдэг.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *